Tại dốc Bến Ngự, phường Thuận Hóa, thành phố Huế, Khu lưu niệm danh nhân Phan Bội Châu đã được công nhận di tích lịch sử cấp quốc gia từ năm 1990. Đây không chỉ là nơi ở và làm việc của nhà chí sĩ yêu nước Phan Bội Châu trong suốt những năm tháng thực dân Pháp giam lỏng ông mà còn là biểu tượng cho tình yêu quê hương và lòng kiên định trong cuộc đấu tranh giành độc lập. Ngoài việc bảo tồn di sản văn hóa, hiện nay khu di tích đang chờ đợi sự phục hồi nhằm gìn giữ những giá trị lịch sử quý báu.
Lịch sử xây dựng và ý nghĩa của Khu lưu niệm
Ngôi nhà của Phan Bội Châu được xây dựng từ năm 1926 đến 1927, do cụ Võ Liêm Sơn, một giáo viên tại trường Quốc học Huế phụ trách. Ngôi nhà có kiến trúc hình chữ công nằm ngang với ba gian, biểu trưng cho ba miền Bắc, Trung, Nam, mái lợp tranh và vách đất cao chát, thoáng mát, thể hiện phong cách sống giản dị của cụ. Trong suốt thời gian sinh sống tại đây, ông được người dân ưu ái gọi là “ông già Bến Ngự”.
Sau khi Phan Bội Châu qua đời vào tháng 10 năm 1940, ông đã được an táng trong khuôn viên này theo nguyện vọng của mình. Hơn 80 năm qua, nơi đây không chỉ ghi dấu lịch sử mà còn là một phần đời sống văn hóa của người dân Huế.
Tình trạng hiện tại của di tích
Thời gian qua, ngôi nhà lưu niệm đã bị xuống cấp nghiêm trọng, đặc biệt là phần mái, nơi đã có nhiều chỗ mục nát. Ông Nguyễn Đức Lộc, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử thành phố Huế, cho biết, phương án bảo quản và tu sửa ngôi nhà đã được trình lên các cấp có thẩm quyền từ tháng 5 và hiện đang chờ phê duyệt. Tổng kinh phí cho dự án này dự kiến hơn 300 triệu đồng, nhằm lợp lại mái tranh, tu sửa hệ thống tường vách và chống mối mọt.
“Dự kiến, việc tu sửa nhà lưu niệm sẽ hoàn thành vào tháng 9 năm nay,” ông Lộc cho biết thêm.
Các yếu tố cần bảo tồn
Bên trong ngôi nhà, nhiều vật dụng đã bị ảnh hưởng do mái nhà lở xuống, làm cho không gian trở nên hỗn độn. Các vách tường làm bằng tre cũng bị mục nát, trong khi chõng tre của bà Bùi Thị Nữ, người đã từng giúp việc cho Phan Bội Châu trong thời gian ông sống ở đây, cũng mất đi vẻ đẹp ban đầu.
Tuy nhiên, khuôn viên của Khu lưu niệm vẫn được bảo quản khá tốt và sạch sẽ. Phía sau khu di tích là nơi sinh sống của con cháu cụ Phan, họ vẫn thường xuyên giữ vệ sinh cho di tích, thể hiện lòng tôn kính đối với tổ tiên.
Nghĩa trang và các di tích lân cận
Phan Bội Châu được an táng ngay đối diện nhà trưng bày, nơi có tấm bia khắc chữ Hán ghi lại tiểu sử và sự nghiệp của ông. Bên cạnh mộ của ông, có bia mộ của hai chú chó mà ông yêu thích, với tên gọi Ky và Vá. Trong khuôn viên này còn có nhà bia thờ liệt nữ Ấu Triệu Lê Thị Đàn, lăng mộ Tăng Bạt Hổ và nhiều di tích khác có liên quan mật thiết đến cuộc đời của cụ.
Ngoài ra, vào năm 2010, với dịp kỷ niệm 70 năm ngày mất của Phan Bội Châu và 100 năm ngày mất của bác sĩ Asaba Sakitaro, những người Nhật Bản đã tặng một tấm bia kỷ niệm thể hiện mối quan hệ giao lưu Việt – Nhật từ phong trào Đông Du, một sự kiện quan trọng trong lịch sử liên quan đến cụ. Bác sĩ Asaba Sakitaro được biết đến với những đóng góp tích cực cho cuộc sống và sự nghiệp của cụ Phan Bội Châu.
Sự kiện ngoại giao đáng nhớ
Khu lưu niệm Phan Bội Châu từng thu hút sự chú ý của nhiều lãnh đạo quốc gia. Trong chuyến thăm Việt Nam vào tháng 3 năm 2017, Nhật hoàng Akihito và Hoàng hậu Michiko đã đến thăm khu di tích. Hành động này không chỉ khẳng định tình hữu nghị tốt đẹp giữa hai nước Việt Nam và Nhật Bản mà còn nhấn mạnh tầm quan trọng của cụ Phan Bội Châu trong bối cảnh lịch sử chung của hai dân tộc.
Tiềm năng tương lai
Với những kế hoạch phục hồi và bảo tồn sắp tới, Khu lưu niệm Phan Bội Châu hứa hẹn sẽ tiếp tục phát huy vai trò quan trọng trong việc bảo tồn di sản văn hóa, giúp thế hệ mai sau hiểu rõ hơn về cuộc đời một trong những nhà yêu nước vĩ đại của Việt Nam. Việc phục hồi không chỉ là trách nhiệm của nhà nước mà còn là sự chung tay của cộng đồng và các thế hệ trong việc gìn giữ giá trị lịch sử, văn hóa.
Tóm lại, Khu lưu niệm Phan Bội Châu là một biểu tượng sống động cho di sản văn hóa của dân tộc, cần được bảo tồn và phát huy hơn nữa để nhắc nhở các thế hệ về lòng yêu nước và sự kiên định trong cuộc đấu tranh giành tự do.
